(ang likhang sining ay kay Von Dickens Ulsa at pinamagatang, “Halupe”)

Ulat Mula sa Underground

Patricio N. Abinales

Napulog unom ka tuig ang akong panuigon sa dihang nahimong diktador si Ferdinand Marcos. Nasipa siya ug iyang talamayon nga asawa niadtong 1986; tryenta anos na ako niadtong tuiga. 

Busa galisod gyud kog tubag sa pangutana sa akong mga amigo, samtang mangaon mi o mag-inum-inum mi,  kung unsay akong gibuhat sa batan-on pa ako. Kay kining tubag morag wala sa lugar,

Kasagaran personal kaayo ang tubag sa kadaghanan. Naa tung tinunto lang: “Wa koy giatiman kung dili maghubog-hubog, manguyab ug mag-usik-usik sa kuwarta nga gipadala sa akong inahan.” Katong mas seryoso moingon nga sa ilang panahon sa college wa silay gibuhat kung dili magtuon sa mga pinakalabing maayo nga magtutudlo ug sa pagbisita sa library para maka-andam sa ilang umaabot nga trabaho paghuman nilag eskuwela.

Kining mga tubag bahin gyud sa ilang personal nga kalamboan. Di ni katingalahan kay mao man gyud ni ang nahibato tali ka 16 ug 30. Ang atong pagkahimong hamtong. Kung aduna man gani krisis, usa kini ka pag-hagit sa personal nga kalamboan, nga kinahanglan malapas. Kung mapakyas, dawaton ra sab ang kapikyas.

Lahi ang nahitabo sa ako-a. Sa pangutana kung unsay akong gibuhat kaniadtong 16 o 17 pa ko, akong tubag mao kini: “Apil ko sa usa ka kaubanan nga gipangulohan ug mga komunista didto sa Unibersidad sa Pilipinas sa Diliman, Quezon City. Ang among tumong mao ang pagpapukaw ug usab sa aktibismo sa mga estudyante para makatabang sa nasudnong pakigbisog batok sa diktadurya ni Ferdinand Marcos.”

Sa dungag nga pangutan kung unsa gyud ang akong ginabuhat kaniadto, akong tubag – nga karon lang nako matubag ug tarong – mao ang pag-imprinta ug mga agit-prop nga dokumento, magpasa ug mga tagolilom nga rebolusyonaryong mantalaan sa mga kaubanan ug bag-ong miyembro, ug kausa, pagtuon kung unsaon mohimo ug pillbox para pangdepensa kontra sa mga pulis.

Nakat-on sab ko mamakak ug paghimo ug mini nga sugilanon bahin sa akong kagikanan, apil mga alias ug laing ngalan. Natun-an namo ang paglumit sa mga nawong ug ngalan sa mga tawo ug lugar (Hangtud karon galisod pa gihamon ko sa paghinumdum ug mga ngalang, ug dili ni kay naniguwang na ko ug limtanon na, pero kay mao ni ang akong nabansayan kaniadtong aktibista pa ko0

Unsay among pangandoy? May pipila sa amo-a nga – dala hinambog – ga-andam mi sap ag-abot sa panahon nga manduan mi sa among political officer nga moadto na sa kabukiran (para mahimong gerilya) o mogahin sa among tibuok panahon nga makibisog sa underground. Kinahanglan palig-onon namo ang among mga kaugilon pag-abot sa panahon nga biyaan namo ang among mga pamilya ug mga higala, ang among gitamay-tamayang panginabuhing peti-burgis, ug mahimong lunghay nga proletaryado.

Ug, sa pagkatinuod, andam sabi mi nga mamatay para sa among political nga katuuhan.

Mao kini ang preparasyon nga ga-giya sa mga among kitun-an: daghang kurso bahin sa pulitika ug kasaysayan; wala kaayo’y mathematics ug siyensa. Ang mga libro nga among gibasa na gigiyahan sab sa among tumong: and Communist Manifesto ni Karl Marx; ang What is to be Done? ni Lenin, ug siyempre ang Philippine Society and Revolution ni Jose Maria Sison. Gilikayan namong basahon ang mga libro nga gipangsulat sa mga Amerikano, sa sa among bana-bana, giduso lang niani ang “imperialist culture.” Pero adunay mga eksepsiyon sama sa mga gisulat ni Carlos Bulosan ug Noam Chomsky. Ginadili ang pag-tan-aw ug mga sine sa Hollywood, pag-adto sa mga diskohan o pag-awat sa nakai-ikag nga mga pag-uyog-uyog sa balakang ni John Travolta sa “Saturday Night Fever.”

Dako kaayong katingalahan kining akong mga gibuhaton para sa akong mga suod nga higala (“Naunsa ka? Gusto ka mag-trabahante? Pero, bai, wala ka pa gyud baya nakatrabaho sa imong kinabuhi. Ha? Andam ka na sa imong kamatayon? Kabatan-on pa nimo!). Ang uban nalaay lang nako (“Sige ka lang ug basa ug gahin sa imong mga gabi isa paghisgot bahin kang Mao Tse Tung?”). Pero dako ang among pagtuo nga ang Kasaysayan naa sa among kiliran. Dako ang among pag-tuo nga para sa mga nag-antos nga katawhan kining among gibuhat, ug nga gasakripisyo kami karon para sa kaayohan sa among mga anak sa umaabot.

Ang Unibersidad sa Pilipinas niadtong Diliman Commune sa tuig 1971. Gasigi ang mga protesta sa panahon nga misulod kining manunulat isip usa ka freshman sa 1972. Didto siya sa UP sa dihang gideklara ang martial law (Tinubdan: Facebook) 

Gibiay-biayan namo atong mga gaduda sa among commitment. Mga mabaw ug mga panghuna-huna lang ni sila ug dili makasabot sa pagka-sagrado sa among pagtuo. Busa gapalayo lang mi sa among mga daang higala, ug kung makig-kita man mi sa ilaha among tumong ang pangayo ug mga donasyon o mohangyo nga gamiton ang ilang balay para sa among mga sekretong pulong. Mapahimuslanon kaayo mi pero wala mi’y pagbasol kang ang among pagpahimulos para sa katawhan man. 

Mas mikusog ang among commitment niadtong nadawat namo ang mga balita bahin sa kalampusan sa gerilyang pakigbisog ug sa pag-usbong sa mga protesta sa kalain-laing lugar gawas sa Manila. Dako kaayo ang among pagsubo sa mga namatay namong mga kaubanan ug kanunay namo gipakita ang among panaghi-usa sa mga binilanggo nga pulitikal. Ug uban sa mga pari ug madre among among gipahibalo ang publiko bahin sa mga torture nga gibuhat sa military sa mga na-aresti.

Sa tibok dekada 70, mikusog ang among pagtuo nga ang rebolusyon hapit na molampos. Ang kinahanglan lang ang pag-palig-od pa gyud sa among commitment.

Ug kini nagbunga gyud. Niadtong December 1975, nahimo namo and unang bukas nga protesta sa UP, nga gisulong sa mga pulis ug guwardya sa unibersidad. Misunod niing ang mas maisog pa nga mga kilos protesta nga gapadayon sa mga sumusunod ka tuig. Dayon sa 1977, ang usa ka dinaling desisyon ni Marcos nga dugangan ang bayad sa matrikula sa tanang unibersidad ug kolehiyo miresulta sa pinaka-dakong protesta sa Metromanila sukad gi-deklara ang martial law.  Sa UP miapil ang mga propesor ug pipila ka administrador sa boycott nga gipamuna namo. 

Tungod sa pagkadako sa protesta, pipila sa akong mga kaubanan ang gihatagan ug responsibilidad nga itukod ang unang nasudnong organisasyon sa mga estudyante sa panahon sa martial law. Nagbunga na gyud sa katapusan ang among pailub ug dedikasyon!!

Apan bisan unsaon ka dedikado ug panatiko, sa pagkatinuod mga batan-on pud sab mi ug dili namo malikayab ang mga kapritso sa mga batan-on. Miguwas pa gyud gihapon sab ang among pagka-peti burgis.

Usahay mokawat mi ug tan-aw ug salidang Amerikanhon, mokaon sa “imperyalistang” Dunkin;’ Donuts ug mobasa ug nobelang romansa nga gibaligya nga barato sa National Bookstore. Ang akong usa ka kaubanan nga nag-underground na mibisita ug kalit ug nagpakuyod nako para motan-aw sa pelikulang Godfather.

Mga trabajante sa Bacolod nagkatibulaag sap ag-atake sa mga pulis sa usa ka Labor Day rally niadtong 1978 (Tinubdan:: cpcabrisbane.org ug Museum of Courage and Resistance)

Dili pud malikayan ang gugma ug pagki-at. Ang among mga political officers nag-isyu ug memorandum para pugngan among kiat, labi na kung among tumong namo o na-uyab namoi dili aktibista. Dayon nakighilawas pa maski di pa minyo! Sa dili madugay pipila sa amo-a ang gikasuhan sa sala nga “sexual opportunism” sa ilang paglapas sa mga lagda nga moral sa Partido. Daghang midawat sa ilang silot, pero adunay nakalingkawas sa silot kay naghupot sila ug mga taas nga posisyon sa kalihukan.

Sa pag-abot namo sa among tunga-tungang baynte anyos, mikalma mi gamay ug mihuyang among paglihok sa UP. May pipila ka hinungdan niining pag-ubos. Una, ang mga trabajante sa pabrika ug mga pisante sa kabukiran di na nanginahanglan ug mga estudyanteng aktibista nga kanhi maoy gahatag sa ilaha ug pagtulun-an nga ideolohikal. Aduna na kining mga batayan nga sektor ug ilang kaugalingong magtutudlo ug ideologo. Wa na mi gamit para sa ilaha.

Para sa akong kaugalingon, ang akong pagkawalay paglaum nagdala sab og kawalay pagsalig sa kalihukan. Ang padayon nga pagda-yeg sa akong mga kauban sa mga kabangis nila ni Stalin, Mao ug Pol Pot nakapahilayo ko sa ilaha. Ug sa kadugayan mipahawa na ko sa kalihukan. Para sa ako-a nga bag-ong historyador, di nako madawat ang ilahang pasangil nga “necessary evil” kining gibuhat nianing mga idolo sa rebolusyon. Pag-abot sa 1978, nakontento na ko sa pagkahimong “fellow traveler” sa kalihukan.

Galisod sab ang akong mga kanhing kauban sa pagpadayon sa ilang pagpalihok sa mga estudyante. Daghan sa mga gitawag nga “martial law babies” walay interes sa aktibismo. Mas importante sa ilaha ang makahuman ug makakuha ug trabaho sa Pilipinas o sa ubang langyaw para madato. Siyempre midugang sa kalisod sa pag-organisa ng kanunay nga presensya sa militar ug pulis.

Imbis nga ipahi-angay ang ilang pag-organisa tali sa bag-ong kondisyong pulitikal mas migahi ang ilang posisyon, ug ilang gisaway hinuon ang mga “martial law babies” tungod sa ilang kawalay pagtagad sa mga panghitabo sa katilingbanong Pilipino. Nag-ampo ang akong mga kanhing kauban nga sa pag-abot sa punto sa pagkabungkag (“breaking point”) sa pulitika, mapugos kining mga estudyante nga mopili sa usa sa duha ka posisyon: uyon o kontra sa diktadurya ni Marcos. Huwaton na lang ni nila imbis na madasigon nga i-organisa ang masang estudyante.

Gi-atake sa mga police ang mga aktibista niadtong mga protesta sa “First Quarter Storm protests sa 1970. (Tinubdan:fqslibrary.wordpress.com)

Apan wala kini mahitabo. Hinuon didto mi-suporta ang mga estudyante sa mga grupo nga dili radikal, labina pagkahuman sa pagpatay sa kanhing Senador Benigno Aquino, Jr., niadtong Agosto 1983. Ug sa unang higayon sab, nakit-an namo ang among kaugaligon nga nag-uban sa mga dato ug “middle class” sa parehong martsa ug panagtigom kontra sa diktadura. Kami nga kunuhay mga tigpanalipod sa interes sa pobreng Pilipino wala ma-anad nianing bag-ong kahikayan. Misamot pa kay mi-apil ang usa a repormistang grupo sa militar nga pipila ka mga sakop kanhing torturers sa mga kauban.

“Surreal” kaayo kining gitawag nga “bag-ong pulitika,” pero kay di sila mobiya sa ilang kanhing pang-huna-huna ug pag-pihig, natingala ug wala maka-apil ang rebolusyonaryo sa nahitabo niadtong Pebrero 1986. Human niana mihuyang na dayon ang kalihukan. Nabungkag kin isa lain-laing mga paksyon nga wa magkasinabot sa unsay nahitabo, kinsay nakasala sa ilaha ug asa magpadulong ang rebolusyon. Ang nakadaog sa pagsukol sa diktadurya ni Marcos mao ang mga anti-Marcos nga datong pamilya nga gipangolohan ni Presidente Corazon Aquino, ang mga repormistang sundalo, ug ang mga repormista nga grupo. Wala sa eksena ang mga rebolusyonaryos.

Mao pud ning panahona nga kami miabot sa 30 ka anyos, ug daghang sa akong mga kaubanan nakaamgo nga adunay laing mga kapiliang pangagpas nga mahimo namo masuhid. Dili lang sa kabukiran o sa pabrika. Kung gi-unsa namo ug paggukod nianing mga alternatibo maoy usa ka taas nga istorya nga isulat sa umaabot nga panahon.

Sa akong pagbalik-tan-aw sa 1972 ug sa misunod nga mga tuig nga gatubo sa ilaom sa diktadura, gasagol-sagol ang akong pag-bati. Sa usa ka bahin, usa ka garbo nga ako nahisakop sa usa ka henerasyon nga nakig-lantugi para sa mga kabus, nga adunay mga ideyalista nga pag-laom  nga mabag-o namo ang atong kalibutan labi na sa maayo. Usa ka “badge of honor” ang makig-sangka sa mga pwersa sa diktador sa barikada. Sa laing bahin, mao kining kasubo nga ang gisugod namo dungganon kaayo pero wa kini makab-ot kay ang among kalihukan aduna sab mga kaugalingong mga demonyo ug kahuyang.

Karon nga mas misamot na ang akong pagkatigulang, gidawat na nako kining sakit nga kamatuoran, ug kinahanglang masulat na kini.

–

Kini nga sanaysay unang gimantala sa magasin Positively Filipino niadtong Septiyembre 13, 2018 (https://www.positivelyfilipino.com/magazine/note-from-the-underground). Dakong pasalamat sa staff sa Positively Filipino sa pagtugot nga hubaron sa Cebuano ang sanaysay.

(ang larawan ay kay Daisy Isla)

Sa Anino ng Liwanag

Samantha Guinto

Sa bawat sulok ng Maynila, may kuwento ng pangarap na nalulunod sa karahasan at kawalan ng katarungan. Sa likod ng mga naglalakihang gusali at ilaw ng lungsod, sino ang tunay na nakakamit ng liwanag? Ang pelikulang Maynila, Sa Mga Kuko ng Liwanag (1975), batay sa nobelang isinulat ni Edgardo M. Reyes at dinirek ni Lino Brocka, ay naglalarawan ng kalagayan ng lipunang Pilipino noong dekada ‘70. Sa pamamagitan nina Julio Madiaga at Ligaya Paraiso, inilalantad ng pelikula ang matinding agwat sa pagitan ng mayaman at mahirap, gayundin ang iba’t ibang anyo ng pagsasamantala at kontrol na nararanasan ng mga maralita.

Gamit ang Marxistang lente, sinusuri sa papel na ito ang sistematikong pagsasamantala sa uring manggagawa, partikular ang alienation, tunggalian ng uri, at pagsasamantala sa lakas-paggawa. Sa feministang lente naman, sinusuri ang kalagayan ng kababaihan, lalo na ang pagsasamantala sa kanilang katawan, pagpapatikom sa kanilang boses, at limitadong pagpipilian sa ilalim ng patriyarkal na kaayusan. Nakatuon ang pagsusuri kina Julio at Ligaya, habang isinasama sina Atong at Perla kung may tuwirang kaugnayan sa pangunahing argumento. Sa ganitong paraan, ipinakikita kung paano nagsasalubong ang uri at kasarian sa paghubog ng karanasan ng mga tauhan.

Ayon kay Raman Selden, binibigyang-diin ng Marxistang pananaw ang tunggalian ng mga uri at ang paraan kung paano hinuhubog ng materyal na kondisyon ang karanasan at ugnayan ng tao sa lipunan. Sa Maynila, Sa Mga Kuko ng Liwanag, makikita ang hindi pantay na distribusyon ng yaman at kapangyarihan sa pagitan ng mga may kontrol sa paggawa at ng mga umaasa rito upang mabuhay. Ang lungsod na nangangako ng kaunlaran ay nagiging lugar din ng pagsasamantala sa murang paggawa at kawalan ng seguridad para sa mga manggagawa.

Mahalaga rito ang konsepto ng alyenasyon, o pagkakahiwalay ng manggagawa sa bunga at kabuluhan ng kanyang paggawa. Sa kaso ni Julio, ang kanyang lakas-paggawa ay nagiging kasangkapan upang maipagpatuloy ang pagtatayo ng lungsod, ngunit wala siyang kontrol sa prosesong ito o sa mga pakinabang na nalilikha nito.

Sa feministang pagsusuri, gagamitin ang mga konseptong inilahad ni Toril Moi sa kaniyang sanaysay na Female, Feminine, Feminist upang suriin ang representasyon ng kababaihan sa pelikula, partikular ang pagkakaiba at ugnayan ng pagiging female, feminine, at feminist. Mahalaga ang balangkas ni Moi sapagkat hindi niya itinuturing na magkasingkahulugan ang mga konseptong ito. Ang female ay tumutukoy sa pisikal o biyolohikal na pagkababae, samantalang ang feminine ay higit na nakaugnay sa mga katangian at pag-uugaling itinatakda ng lipunan bilang “pambabae.” Samantala, ang pagiging feminist ay isang politikal na termino; ito ay may kaugnayan sa kritikal na pagkilala at pagtutol sa mga istrukturang panlipunan na nagtatakda at naglilimita sa kalagayan ng kababaihan.

Sa pagsasama ng dalawang lente, nagiging posible ang mas masalimuot na pag-unawa sa pelikula. Ang pagsasamantala kay Julio bilang manggagawa at kay Ligaya bilang babae ay magkaibang karanasan, ngunit kapwa nakaugat sa hindi pantay na relasyon ng kapangyarihan. Sa ganitong pananaw, ang uri at kasarian ay hindi magkahiwalay na usapin kundi mga puwersang maaaring magsanib sa paghubog ng karanasan ng mga maralita.

Isa sa pinakamalinaw na halimbawa ng pagsasamantala sa lakas-paggawa ay makikita sa paghahanap ni Julio ng trabaho sa konstruksyon. Nang tanungin siya ni Balajadia, ang foreman sa konstruksyon, kung magkano ang dating niyang sahod, sinabi ni Julio na tatlong piso ang kinikita niya. Gayunman, inalok siya ni Balajadia ng dalawang piso at limampung sentimos lamang: 

“Oh sige may trabaho ka na, ayoko ng tamad ha, dos singkwenta ang kita mo.” 

“Eh, doon po sa pinagtatrabahuhan ko eh tatlong piso po,” ang sagot ni Julio. 

Agad siyang sinagot ni Balajadia: “Edi dun ka magtrabaho!”

Sa maikling palitan na ito, makikita kung paano siya naging bahagi ng sistemang ito. Ginagamit ang kanyang lakas-paggawa upang kumita ang mga kapitalista, habang siya mismo ay nananatiling mahirap at walang pag-asa para sa sarili niyang kaunlaran. Ang kanyang paghahanap kay Ligaya, na tila nagiging kanyang tanging layunin, ay sinasalamin ang desperasyon ng mga manggagawang naghahanap ng halaga sa gitna ng alienating na sistemang pinaiiral ng kapitalismo.

Sa eksena kung saan natutunghayan ang mahigpit na trabaho ni Julio, kitang-kita ang kawalan niya ng koneksyon sa ginagawa niya. Ang istruktura ng gusaling kanilang binubuo ay hindi nagbibigay ng anumang personal na kasiyahan o pagkakakilanlan para sa kanila. Sa halip, ito ay sumasalamin sa kapangyarihang hindi niya mapapakinabangan, isang malinaw na halimbawa ng Marxistang alienation. Dito malinaw na makikita ang konsepto ng alienation.

Makikita rin ang pagsasamantala sa usapin ng sahod nang mapansin ni Julio ang pagkakaiba sa halagang nakalagay sa dokumento:

“Bakit po apat na piso nakalagay dito?”
“Bakit, marunong ka pa sa akin? Basta pinapipirma ka, pumirma ka! Ako ang nakakaalam niyan! Tarantado ito ha!”

Dito naipapakita na ang pandaraya sa sahod ng mga manggagawa ay isang halimbawa ng pandaigdigang kapitalismong naglalayong mas mapalaki ang tubo mula sa lakas-paggawa ng mga mahihirap. Ang pananamantala sa murang paggawa ay hindi lamang limitado sa lokal na eksena kundi bahagi rin ng mas malawak na kalakaran ng globalisasyon, kung saan ang mga bansang katulad ng Pilipinas ay nagiging pangunahing pinagkukunan ng murang lakas-paggawa para sa mga mayayamang bansa.

Sa eksenang ito, naipapakita rin ang kawalan ng kapangyarihan ng mga manggagawa laban sa sistemang pinamamahalaan ng mga mayayaman. Ang mga manggagawang tulad nina Julio ay walang kakayahang labanan ang pandaraya dahil wala silang alternatibong mapagkukunan ng kabuhayan. Ang kanyang pagiging bahagi ng sistemang ito ay nagiging sapilitan, hindi dahil sa kanyang kagustuhan, kundi dahil sa kawalan ng opsyon.

Ang trahedya ng mga tauhan sa pelikula ay sumasalamin sa marahas na resulta ng sistemang kapitalismo. Halimbawa nito ang aksidente ni Atong, isa pang manggagawa. Sa halip na agarang mabigyan ng kinakailangang pangangalagang medikal, lumilitaw ang usapin ng gastos:

“Tumawag kayo ng taxi, sa Makati Medical Center.”
“Huwag, sa iba na lang. Walang bayad doon.”

Ang tugong ito ang naging sanhi ng kamatayan niya. Ang sakunang ito at ang kamatayan ni Julio sa wakas ng pelikula ay nagpapakita na ang buhay ng mga maralita ay nagiging disposable sa ilalim ng sistemang binibigyang-halaga lamang ang yaman at kapangyarihan.

Si Atong, na nagkaroon ng maliit na papel sa laban ng mga manggagawa, ay naging biktima ng karahasan na dulot ng patriyarka at ng sistematikong pang-aabuso. Samantala, si Julio, na nagtangkang makahanap ng katarungan para kay Ligaya, ay naging simbolo ng trahedya ng mga manggagawang Pilipino na nagiging biktima ng mapang-aping sistema. Ang kanyang pagkamatay ay nagiging paalala sa kawalan ng hustisya at sa kawalang-saysay ng buhay ng mga manggagawa sa sistemang hindi binibigyang-halaga ang kanilang mga karapatan at dignidad.

Kung sa karanasan ni Julio ay makikita ang pagsasamantala sa lakas-paggawa, sa karanasan nina Ligaya at Perla ay makikita ang iba pang anyo ng kontrol—ang kontrol sa katawan, boses, at kakayahang pumili. Sa pamamagitan ng feministang lente, maaaring suriin kung paano hinuhubog ng patriyarkal na kaayusan ang mga posibilidad na bukas sa kababaihan.

Si Ligaya Paraiso, ang pangunahing babaeng tauhan, ay sapilitang dinala sa Maynila sa pangakong magkakaroon ng mas mabuting buhay. Gayunpaman, siya ay ginawang sex worker ng kanyang amo, si Ah Tek. Sa kaniyang paglalarawan sa kaniyang kalagayan, sinabi ni Ligaya:

“Nakakulong ako sa kwarto na parang kahon ng posporo na kahit tumili ka walang makakarinig sa’yo sa labas…”

Ipinagpatuloy niya ang paglalarawan sa paraan ng pagtrato sa ibang babae at sa sarili niyang kalagayan:

“Nagtapat sa akin ang gago, may gusto daw siya sa akin, yung iba palang babae dun gabi-gabi iba’t ibang lalaki, mga tatlo o apat na lalaki. Ako lang daw ang hindi sinasaksakan ng morpina.”

Dagdag pa ni Ligaya:

“Lagi niya akong inaamo, tapos binibilhan ako ng gamit, kaya nga lang di niya ako pinapalabas ng bahay. Pag lumalabas siya, lagi akong may bantay.”

At nang natanong ni Julio bakit hindi makatakas si Ligaya, inihayag nya na may anak na siya, 

“Di ko maiwan ang baby ko eh” (Ligaya) 

“Ilang buwan na baby mo?” (Julio) 

“Apat.” (Ligaya) “Pinakasalan ka ba nya?” (Julio) 

“Hindi, buti na nga lang ganun eh” habang umiiyak (Ligaya). 

Ang eksena ay malinaw na nagpapakita ng pagsasamantala sa katawan ng kababaihan. Sa eksenang ito, nailalarawan ang patriyarkal at kapitalistang sistemang ginagawang kalakal ang kababaihan upang makamit ang tubo at kapangyarihan.

Ang kanyang karanasan ay salamin ng realidad ng maraming kababaihang nahuhulog sa kamay ng trafficking syndicates- mga babaeng pinangakuan ng magandang kinabukasan ngunit napupunta sa sitwasyong inaalisan sila ng dignidad. Ang eksena ni Ligaya ay nagiging simbolo ng kawalang-kapangyarihan ng kababaihan sa harap ng sistemang tumuturing sa kanila bilang mga produkto kaysa mga tao.

Bukod kay Ligaya, si Perla ay isa ring biktima ng patriyarkal na sistema. Sa eksenang ito makikita na pinilit siyang manahimik kaysa kumuha ng hustisya para sa kanyang kapatid, 

“Paano yung kaso nyo, di ba kayo maghahabol?” (Pol) 

“Wala namang mag-aasikaso eh, ako lang ang pwedeng umasikaso pero di ko naman alam ang aking gagawin. May kumausap nga sa akin noon. Detective daw ‘yon. Sinabi niya sa kanila na daw ang bahala, malalaman ko na lang ang resulta, pero wala naman silang ginawa” (Perla) 

“Sabi sa akin ng mga taga-rito, tumahimik na lamang daw ako, dahil pag hindi ako tatahimik ay baka may mangyari pa sa akin, kasi nga nama’y parang nag-iisa na lamang ako dito” (Perla). 

Makikita ang kawalan ng boses ng kababaihan sa isang lipunang patriyarkal. Ang kanyang kawalang-kakayahang ipagtanggol ang sarili ay sumasalamin sa sistematikong pagpapatahimik sa kababaihan, na isang paraan ng pagpapanatili ng kapangyarihan ng mga naghaharing uri at ng pagtingin sa kababaihan bilang mas mababa kaysa sa kalalakihan. 

Kalaunan, si Perla ay naging sex worker upang mabuhay. “Nakina aling Etang, sa Makati, puntahan ng mga lalaki na, alam mo na, sobrang init. Hindi rin ako makapaniwala noong unang makita ko sya,” ayon sa kapitbahay. Ang pasya ni Perla ay dulot ng kakulangan ng oportunidad para sa kababaihan. Ang sistemang patriyarkal at kapitalista ay hindi lamang naglilimita sa kanilang mga opsyon kundi nagtutulak din sa kanila sa mga mapagsamantalang sitwasyon. Hindi lamang patriyarkal na awtoridad ang nakikita rito kundi pati ang pagkabigo ng mga institusyong dapat sana ay nagbibigay ng proteksiyon. Ang kanyang pananahimik ay hindi simpleng personal na desisyon. Ito ay bunga ng pananakot, kawalan ng suporta, at kawalan ng tiwala na may makakatulong sa kanya. Ang kanyang kuwento ay nagiging repleksyon ng pagkapoot at pang-aapi ng lipunan sa kababaihan, na tila ang tanging halaga ay ang kanilang pagiging kasangkapan para sa kasiyahan o kita.

Ang istorya ni Ligaya, na naging biktima ng human trafficking, hanggang sa kanyang pagkamatay sa kamay ni Ah Tek, ay nagpapakita ng kawalan ng hustisya para sa kababaihan. Sa kabila ng kanyang pagmamahal at sakripisyo, hindi siya nagkaroon ng pagkakataong magkaroon ng mas makataong buhay. Ang kanyang pagdurusa at kalaunang kamatayan ay nagiging larawan ng patriyarkal na istruktura na gumagamit ng kababaihan bilang kasangkapan ng kapangyarihan. Ang pagiging ina ni Ligaya ay dapat na isang sandali ng kagalakan, ngunit sa halip, naging simbolo ito ng kanyang pagkakakulong sa sistemang nagpapahirap sa kanya. Sa huli, ang kanyang pagkamatay ay nag-iwan ng tanong: paano makalalaya ang kababaihan mula sa sistematikong pang-aabuso kung ang mismong sistema ay ginawa upang panatilihin ang kanilang pagkaalipin? 

Ang feministang pagsusuri sa Maynila, Sa Mga Kuko ng Liwanag gamit ang teorya ni Toril Moi ay nagbubunyag ng masalimuot na kalagayan ng kababaihan sa patriyarkal at kapitalistang lipunan. Ang pagsasamantala sa katawan ng kababaihan, ang sistematikong pagtahimik sa kanilang boses, at ang kanilang mga sakripisyo ay hindi lamang bahagi ng salaysay ng pelikula kundi repleksyon din ng realidad sa lipunang Pilipino. Sa pamamagitan ng tauhan ni Ligaya, naipakita ang kawalan ng katarungan at pagkakakulong ng kababaihan sa mga mapang-aping istruktura. 

Kahit na nakatuon ang pelikula sa mga trahedya ng kababaihan, nagbibigay din ito ng panawagan para sa pagbabago. Ang kuwento ni Ligaya ay paalala ng pangangailangang pagnilayan at wasakin ang mga sistemang naglalagay sa kababaihan sa posisyong palaging pinagsasamantalahan at nawawalan ng kapangyarihan. Sa isang lipunang tunay na patas, hindi dapat maging simbolo ng sakripisyo ang mga babaeng tulad ni Ligaya—bagkus, sila ay dapat maging simbolo ng pag-asa at kalayaan. 

Ang Maynila, Sa Mga Kuko ng Liwanag ay isang makapangyarihang salamin ng lipunang Pilipino na nagbubunyag ng matinding di-pagkakapantay-pantay. Sa Marxistang pagsusuri, naipakita ang sistematikong pagsasamantala sa uring manggagawa at ang konsentrasyon ng yaman sa kamay ng iilan. Samantala, sa feministang paningin, naibunyag ang kalagayan ng kababaihan bilang biktima ng patriyarka at kapitalismo, na kapwa naglilimita sa kanilang kalayaan. 

Habang nagbibigay-diin ang pag-aaral na ito kina Julio Madiaga at Ligaya Paraiso, maaaring palawakin ang pananaliksik sa papel ng mga tauhang suporta at sa kanilang mga kontribusyon sa mas malawak na salaysay ng pelikula. Gayundin, nararapat ding tuklasin ang epekto ng iba pang aspeto ng pelikula, tulad ng sinematograpiya at musika, sa pagbibigay-diin sa mga tema nito. Sa bawat anino ng liwanag na ipinakita ng pelikula, nananatili ang hamon: kailan nga ba makakawala ang lipunan sa kuko ng paniniil?

Sanggunian

Belsey, Catherine, & Moore, Jane. (2010). The feminist reader: Essays in gender and the politics of literary criticism (pp. 3–11). 

Brocka, L. (1975). Maynila sa mga kuko ng liwanag [Manila in the Claws of Light]. Internet Archive. Retrieved from https://archive.org/details/manila-in-the-claws-of-light-1975 

Eagleton, T., & Selden, R. (1986). A reader’s guide to contemporary literary theory. The Modern Language Review, 81(4), 959. https://doi.org/10.2307/3729614. Accessed August 15, 2019. 

Wikipedia contributors. (n.d.). Maynila, sa mga kuko ng liwanag. In Wikipedia. Retrieved December 4, 2024, from https://tl.wikipedia.org/wiki/Maynila,_sa_mga_Kuko_ng_Liwanag

Kuwentong Buhay ng Aking mga Lolo at Lola sa Pilipinas at Hapon

Haruka Kei Waseda

Para sa proyektong ito, isinagawa ko ang life story interview ng aking lola at lolo—isang bagay na matagal ko nang gustong gawin. Kaya nagpapasalamat ako na nabigyan ako ng pagkakataong makapanayam sila at marinig ang kanilang mga kuwento sa okasyong ito.

Sa proyektong ito, ininterview ko ang aking lolo at lola sa pamamagitan ng telepono at Zoom, sa tulong ng aking tita. Halos isang oras kaming nag-usap at nagkaroon din kami ng ilang follow-up na tawag. Ang mga tanong ko ay tungkol sa kanilang buhay mula sa kanilang pagkabata at paglaki hanggang sa kanilang love life at buhay bilang mag-asawa. Matagal na rin kaming hindi nagkakausap, kaya naging pagkakataon din ang interview na ito para makapagkumustahan at muling makapagkuwentuhan.

Dahil dito, hindi ko natapos ang lahat ng mga tanong na inihanda ko. Gayunpaman, hinayaan ko silang magsalita nang malaya habang sinisikap kong sagutin pa rin ang mga pangunahing tanong. Naniniwala ako na may mga hindi inaasahang kuwento akong mas maririnig kapag komportable silang magkuwento at hindi masyadong limitado ng mga inihandang tanong. Ang maikling bidyo ay may kasamang ilang recording mula sa aming mga pag-uusap sa telepono na naglalaman ng mga sagot sa mahahalagang tanong.

Kabilang sa mga tanong na tinanong ko sa kanila ay: Saan kayo ipinanganak at lumaki? Ano ang kahulugan ng inyong pangalan? Ano ang trabaho ng inyong mga magulang? Mayaman ba kayo noon? Paano kayo nagkakilala? Kailan kayo nagpakasal at nagkaroon ng mga anak? Kumusta ang buhay ninyo ngayon? Ano ang mga pangarap ninyo? Mayroon ba kayong mga payo para sa mga kabataan tulad ko at ng kuya ko? Gayunpaman, hindi lamang sa mga tanong na ito natapos ang aming pag-uusap, dahil mas lumawak pa ito habang patuloy kaming nagkukuwentuhan.

Pagkatapos kong gawin ang interview, mas lumalim ang aking pag-unawa sa kasaysayan ng pamilyang Waseda. Hindi ko kailanman alam kung ano ang ginagawa ng aking great-great-grandfather noon. Nang ikinuwento ko sa aking ama ang mga natutuhan ko tungkol sa kanyang lolo sa tuhod, nagulat din siya dahil hindi rin niya alam ang mga bagay na iyon. Karaniwan kasi, hindi naman talaga napag-uusapan sa pamilya kung sino ang ating mga ninuno, maliban na lamang kung may partikular na pagkakataong nag-uudyok sa atin na alamin ang ating pinagmulan, tulad ng pag-aaral tungkol sa Indigenous Studies o pakikilahok sa isang organisasyon o komunidad na nagbibigay-halaga sa kasaysayan ng lahi at ng mga ninuno.

Dahil sa pag-aaral ko tungkol sa aking mga ninuno, napagtanto ko na napakalawak ng mga posibilidad na maaari kong matuklasan tungkol sa aking pamilya. Naisip ko rin na ang kalagayan ng pamilyang Waseda ngayon ay bahagi lamang ng kasalukuyang panahon at patuloy itong nagbabago kasabay ng paglipas ng panahon. Sa proyektong ito, ilalarawan ko ang mga natutuhan ko tungkol sa aking sariling pamilya at kung paano nakaapekto sa aking pag-unawa sa aking pinagmulan ang mga kuwento ng aking mga lolo at lola.

Ang pangalan ng aking lola ay Yoshiko (順子). Ang unang kanji sa kanyang pangalan ay karaniwang binabasa bilang “Jyun” sa Japanese reading at hindi madalas bilang “Yoshi.” Kaya noong bata pa siya, madalas siyang tawaging “Jyunko.” Sinabi niya na minsan ay nag-aalala siya kung tama ba talaga ang pagbasa ng “Yoshiko” sa kanyang pangalan. Isang araw, habang tumitingin siya sa isang malaking Japanese dictionary, nakita niya ang reading na “Yoshi” at nakaramdam siya ng ginhawa. Talagang nagustuhan kong marinig ang kuwentong ito tungkol sa kanyang pagkabata dahil naalala ko na dati rin siyang simpleng bata tulad ko.

Ang pangalan naman ng aking lolo ay Takuo (卓夫). Ang “卓 (Taku)” ay nangangahulugang mahusay o sopistikado, habang ang “夫 (O)” ay nangangahulugang lalaki. Napakatalino niyang tao at mahilig siyang magbasa. Pakiramdam ko, naging isang tao siya na tunay na kumakatawan sa kahulugan ng kanyang pangalan sa pinakamagandang paraan.

Nakakatuwang pakinggan ang kuwento tungkol sa lolo ng lolo ko, na aking great-great-grandfather. Isa siyang nagtitinda ng tsaa na umiikot sa mga bahay ng kanyang mga suki gamit ang isang kariton na may dalang mga dahon ng tsaa. Kuwento ng aking lolo na minsan ay pinapasakay siya nito sa kariton ng tsaa. Inilalagay niya ang mga dahon ng tsaa sa isang lata at ilang beses itong tinatapik sa sahig upang magkaroon pa ng mas maraming espasyo sa loob. Sabi ng aking lolo, natutuwa raw ang mga customer dahil mas marami silang nakukuhang tsaa. Bukod dito, gusto rin siya ng mga tao dahil magaling siyang magkwenta kahit bata pa siya. Hindi ko siya kailanman naisip o na-imagine dati, kaya napakasaya para sa akin na marinig ang kuwentong ito tungkol sa kanya.

Nangyari ang mga kuwentong ito noong unang bahagi ng panahon ng Shōwa, bago ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ngayon, mas madali ang pamumuhay sa Tokyo dahil sa mga tren at convenience store, kung saan halos lahat ay awtomatiko. Ngunit noong bata pa ang aking lolo, mas nakabatay ang buhay sa komunidad. Mahalaga ang pakikipag-usap sa mga kapitbahay at sa iba pang tao bilang bahagi ng pang-araw-araw na buhay. Masarap sa pakiramdam na isipin na ganito ang Tokyo noon. Sana ay magkaroon pa rin ng ganoong uri ng pakikipag-usap at pagsasalamuha ang mga tao sa mga lungsod sa Japan ngayon.

Ang paksang pinakamatagal naming napag-usapan ay ang kanilang love story. Palaging kinukuwento ng aking lolo kung paano siya nagustuhan ng aking lola at kung gaano siya kaganda. Sobrang excited din siyang pag-usapan ang paksang ito sa aming interview.

Isa sa mga bagay na hindi ko alam noon ay kung paano nag-propose ang aking lolo sa aking lola. Naglalakad sila noon sa Ueno Park nang buong tapang niya itong tanungin kung gusto siyang pakasalan. Sabi niya, madalas daw tumanggi ang aking lola sa maraming bagay, pero noong pagkakataong iyon, mabilis at maayos siyang sumagot ng “oo.” Pagkatapos, tinanong siya ng aking lola kung ano ang gusto niya tungkol sa kanya. Sumagot siya ng “Lahat.” Nagalit daw ang aking lola sa sagot na iyon dahil kailangan daw mas specific ang sagot. Nang marinig ko ang kuwentong ito tungkol sa aking lola, napangiti ako dahil ganoon talaga ang aking lolo at lola.

Sinabi rin ng aking lolo na sobrang saya niya noon at gusto niya itong yakapin kahit maraming tao sa paligid. Napakatamis ng kanilang love story at makikita pa rin iyon sa paraan ng kanilang pagsasama hanggang ngayon.

Ang kanilang mga kuwento tungkol sa Pilipinas ay parang isang epikong kuwento rin. Ang pagiging kapitbahay ng pamilyang Aquino, pagdalo sa isang party ni Marcos, at pagdanas ng curfew noong panahon ng Martial Law ay mga karanasang hindi pangkaraniwan para sa mga Hapones at maging para rin sa maraming Pilipino. Dahil sa kanilang mga alaala at karanasan sa Pilipinas, mas naging malapit sa akin ang pakiramdam ko sa bansa at mas naengganyo akong matuto pa tungkol dito. Gusto ko ring marinig pa ang kanilang mga alaala at karanasan sa Hong Kong at sa London.

Sa huli, marami rin kaming napag-usapan tungkol sa aking love life. Interesado sila kung sino ang boyfriend ko at binigyan nila ako ng payo. Palagi silang nag-aasaran at sinasabi na, “Hindi talaga kami magkasundo” o “Nakakainis siya.” Ngunit ang pagmamahal na naramdaman ko mula sa kanila habang lumalaki ako, pati na rin ang paraan ng pagpapakita ng pagmamahal ng aking ama, ay nagpapakita kung gaano nila kamahal ang isa’t isa at kung paano sila nakabuo ng isang maayos at malusog na relasyon.

Masaya para sa akin na marinig ang kanilang love story at mga payo ngayon, lalo na’t nasa edad na ako na gusto ko ring magkaroon ng sarili kong pamilya. Wala man silang ibinigay na direktang payo, ang pinakamahalagang natutunan ko ay kailangan kong maging maingat sa pagpili ng taong mamahalin ko at pagbibigyan ko ng commitment.

Sa simula, wala akong kumpiyansa na magagawa ko ang proyektong ito dahil malayo ako sa aking mga lolo at lola, at mahirap makipag-usap sa kanila sa telepono. Ngunit napakasaya ko na itinuloy ko ito dahil mas nakilala ko ang aking pamilya at kung saan nanggaling ang aking mga ugat. Pakiramdam ko ay mas naging matatag at matibay ang aking pundasyon dahil dito. Nais kong ipagpatuloy ang pagpasa ng pagmamahal na matagal nang binubuo ng pamilyang Waseda, kahit pa nagbabago ang panahon o ang lugar na aming tinitirhan.

Isang Rebyu: Sunlight on Broken Stones

Erigo Miguel C. Arboleda

Tunay na maituturing na isang obra maestra ang Sunlight on Broken Stones ni Cirilo Bautista, isang epikong naglalahad ng kasaysayan ng Pilipinas sa pamamagitan ng maraming tinig—mga tinig ng mahahalagang tauhang humubog sa bansa, ng masa, ng lupang Pilipinas mismo, at maging ng mga bagay na binigyang-buhay ng makata. Sa lawak ng saklaw at pagiging masalimuot ng anyo nito, hindi lamang kasaysayan ang isinasalaysay ni Bautista. Muli niyang binubuo ang alaala ng isang bayan at hinahamon ang paraan kung paano natin nauunawaan ang ating nakaraan.

Binubuo ang epiko ng 3,100 linya na nahahati sa tatlumpu’t dalawang bahagi. Ang unang at huling bahagi ay nagsisilbing paanyaya at wakas ng akda, samantalang ang tatlumpung natitirang bahagi ang bumubuo sa pangunahing salaysay. Kapansin-pansin ang masusing pagkakabuo ng bawat bahagi: may mga tugmaan sa loob ng mga linya, at ang isang salita o parirala mula sa huling linya ng isang bahagi ay inuulit sa unang linya ng kasunod na bahagi upang pagdugtungin ang magkakahiwalay na salaysay. Sa kabila ng pagbabago-bago ng nagsasalita, nananatiling magkakaugnay ang anyo at ritmo ng tula. Isa itong kahanga-hangang pagtatangka sapagkat bawat tinig ay may sariling pananaw at tono, ngunit bahagi pa rin ng mas malaking awit tungkol sa bansa.

Hindi sumusunod ang Sunlight sa tuwirang kronolohiya ng kasaysayan. Sa halip, sinusundan nito ang sikolohiya ng isang bayan—mula sa rebolusyon hanggang sa mga sumunod na panahon. Sa ganitong paraan, ang kasaysayan ay hindi lamang tala ng mga pangyayari kundi koleksiyon ng mga alaala, karanasan, at tinig. Gaya ng paliwanag ni Bautista, ang kuwento ng isang bansa ay nabubuo sa mga salaysay ng mga taong humubog dito, at ang bawat tinig ay nagiging patotoo sa mga katotohanang kanilang hinarap.

Dito nagiging mahalaga ang paggamit ni Bautista ng maraming persona. Naririnig natin ang tinig ng manunulat, ng nayon, ng mga bayani, ng mga pinuno, ng simbahan, ng masa, at maging ng mga bagay tulad ng baril at sapatos. Ang mga bagay na karaniwang walang tinig sa opisyal na kasaysayan ay nagkakaroon ng sariling salaysay. Dahil dito, hindi na iisa ang nagsasalita tungkol sa nakaraan. Ang kasaysayan ay nagiging isang espasyo ng magkakasalungat na tinig at pananaw.

Sa aking pagbasa, dito matatagpuan ang subersibong puwersa ng akda. Hindi binabago ni Bautista ang mga pangyayaring naganap; sa halip, binabago niya ang paraan ng pagtingin natin sa mga ito. Ang pagbawi sa mga alaala ng bayan ang nagiging isang uri ng pagtutol sa nangingibabaw na “dakilang salaysay.” Ayon nga kay Chinua Achebe, “Until the lions have their own historians, the history of the hunt will always glorify the hunter.” Kung ang kasaysayan ay maaaring hubugin ng kung sino ang may kapangyarihang magsalaysay, ang muling pagsasalaysay mula sa iba’t ibang tinig ay nagiging isang paraan ng paghamon sa kapangyarihang iyon.

Makatutulong dito ang Neo-Marxist na pagbasa, lalo na sa pag-unawa sa ugnayan ng kapangyarihan, ideolohiya, at kamalayan. Sa tradisyonal na Marxistang pag-iisip, mahalagang usapin ang hindi pagkakapantay-pantay sa ekonomiya at ang tunggalian ng naghaharing uri at pinaghahariang uri. Sa makabagong pagbasa, gayunman, ang tunggalian ay maaari ring maganap sa antas ng kaisipan: sa paraan ng pagbuo ng ideolohiya at sa mga paniniwalang nagiging tila natural o katanggap-tanggap sa lipunan. Sa Sunlight, makikita ang ganitong tunggalian sa mismong paraan ng pagsasalaysay ng kasaysayan.

Matingkad ito sa bahagi na nagsasalita ang dating pangulong Ferdinand Marcos. Sa tinig na nilikha ni Bautista, lumilitaw ang isang pinunong lubos na nakakapit sa kapangyarihan at sa sariling bersiyon ng katotohanan. Ang mga pahayag na “My life is a white anthology of pure intents and intense purity” at “When I swore to hold / this land’s rule, the land became my own … I the lone true keeper / of its truth” ay nagpapakita ng isang kamalayang nag-uugnay sa sarili sa mismong estado.

Higit na nakakabagabag ang paraan kung paano ipinapakita ng tinig na ito ang karahasan bilang bahagi ng pagpapanatili ng kapangyarihan. Ang pagpapadala ng mga tropa, pagtatayo ng barbed wire, at pagpaslang sa mga itinuturing na kalaban ay inilalahad hindi bilang mga paglabag kundi bilang mga hakbang na kinakailangan upang mapanatili ang kaayusan. Sa pinakasukdulan, ipinapayo pa ng persona ang higit pang pagdanak ng dugo: “You should have killed / when the killing was right” at “You led by exhorting when you / should have led by blood.”

Mahalaga na hindi lamang karahasan ang ipinakikita rito kundi ang paraan ng pagbibigay-katwiran dito. Ito ang pinakamalapit sa konsepto ng huwad na kamalayan: ang isang sistema ng kapangyarihan ay nagpapatuloy hindi lamang dahil sa dahas kundi dahil nagagawa nitong iharap ang sarili bilang makatarungan, lehitimo, at para sa kabutihan ng lahat. Sa tinig ni Marcos, ang mga medalya, sertipiko, at mismong paniniwala niya sa kanyang pagiging “lone true keeper” ng katotohanan ay nagiging mga simbolo ng lehitimasyon.

Ngunit hindi dito nagtatapos ang subersiyon ni Bautista. Sa mga huling bahagi ng epiko, inililipat niya ang tinig mula sa mga pinuno patungo sa mga taong karaniwang naiiwan sa gilid ng opisyal na kasaysayan. Matingkad ito sa bahagi tungkol kay Rizal, kung saan muling iniisip ng makata ang posibilidad ng ibang kasaysayan. Sa kathang-isip na salaysay, bukod sa Mi Ultimo Adios, sumulat si Rizal ng isa pang liham para sa mga manghihimagsik. At bago siya namatay, isinilid niya ito sa kanyang sapatos, na napunta sa mga manghihimagsik: One of us / wore them who had the same built as the doctor, / though he suffered a bit from the leather, not used to being shod. We read in the papers… of culture, politics as perturbations / of love: the other things that we imagined / him to say to us, though they were not said, not / there in the papers but in between spaces / and syllables. On with the Revolution!

Maaaring hindi ito nangyari, ngunit dahil may patlang sa kasaysayan, ito ay ‘plausible’ pa rin. Sa halip na simpleng muling pagsasalaysay ng buhay ng bayani, binubuksan ni Bautista ang posibilidad ng isang “paano kung”—isang alternatibong kasaysayan na nagpapakita kung gaano kalaki ang papel ng mga desisyon, pagkakataon, at interpretasyon sa paghubog ng bansa. Maraming uri ng paghihimagsik ang bukas sa mga mamamayan.

Mas makapangyarihan pa rito ang tinig ng karaniwang rebolusyonaryo. Dito, ang kasaysayan ay hindi na lamang pag-aari ng mga kilalang pangalan. Ang rebolusyonaryo ay maaaring kumatawan sa sinumang Pilipinong nagmamana ng mga alaala ng nakaraan at patuloy na nakikibaka upang bigyang-kahulugan ang mga ito. Sa kaniyang tinig, malinaw ang panawagang “We must name / our world anew” at “begin all over again.” Ngunit hindi ito pagsisimula mula sa kawalan. Mayroon nang pamana—“capital in bloodstains / on broken stones—our battered legacy.”

Dito rin nagiging mahalaga ang pamagat ng epiko. Ang “broken stones” ay maaaring basahin bilang mga labi ng kasaysayan—mga pagkawasak, dugo, pagkatalo, at mga alaala ng isang bayang paulit-ulit na dumaan sa tunggalian. Ngunit may sunlight sa ibabaw ng mga batong ito. Ang liwanag ay hindi nagbubura sa mga bitak o dugo; sa halip, inilalantad nito ang mga ito upang makita at maalala. Sa ganitong pagbasa, ang pag-alala mismo ang nagiging liwanag: And now / it is yours, too, who reached across one hundred / years to build on what we imagined, molding, / forging and gilding the text of nationhood… people power to destroy a tyranny / with songs and prayers, that cures us, assures us / that tells us where to go and how to be wise, / that fills our days with sunrise, sunrise, sunrise!

Sa tinig ng rebolusyonaryo, ang mga pira-pirasong sarili—“Andres, Emilio, Apolinario, Juan, Gregorio”—ay nagsasama-sama upang mabuo ang isang pambansang pagkakakilanlan. Mula sa magkakahiwalay na karanasan ay nabubuo ang isang “National Embrace.” At higit na makahulugan ang pahayag na “We shaped the tongue / of our destiny”—sapagkat ipinahihiwatig nito na ang bayan ay hindi lamang minamana; patuloy itong binubuo sa pamamagitan ng mga salitang ginagamit natin upang pangalanan ang ating sarili at ang ating kasaysayan.

Sa huling bahagi, ang text of nationhood ay ipinapasa sa kasalukuyang henerasyon. Ang mga naunang henerasyon ay nag-iwan ng isang tekstong patuloy nating binabasa, binibigyang-kahulugan, at muling isinusulat. Ang kasaysayan ay hindi saradong aklat. Ito ay isang tekstong patuloy na binubuo ng mga nabubuhay. Sa pagtatapos ng epiko, ang liwanag ng sunrise ay paulit-ulit na bumabalik bilang larawan ng posibilidad, pagpapatuloy, at pag-asa.

Marami nang nagbago mula sa panahon nina Bonifacio at Rizal. Nagbago ang anyo ng pakikibaka at ang mga kasangkapan ng kapangyarihan, ngunit nananatili ang pangangailangang alalahanin, suriin, at muling unawain ang nakaraan. Sa ganitong diwa, ang makabagong himagsikan ni Bautista ay hindi lamang nagaganap sa lansangan. Nagaganap din ito sa puso at isip—sa kakayahang kuwestiyunin ang mga salaysay na matagal nang tinanggap bilang katotohanan.

Tunay na salamin ng kasaysayan ng Pilipinas ang Sunlight on Broken Stones, ngunit hindi ito salaming malinaw at walang kulay. May sariling aninag at liwanag ang salaming inihaharap ni Bautista sa atin. Ipinakikita nito ang mga bitak, sugat, dugo, pagkatalo, at pag-asa na bumubuo sa ating pambansang alaala. Higit sa lahat, ipinapaalala nitong ang kasaysayan ay hindi lamang tungkol sa mga patay na pangyayari. Ito ay buhay sa bawat pagbasa, bawat pag-alala, at bawat pagtatangkang bigyang-kahulugan ang mga naiwan sa atin.

Sa huli, ang Sunlight on Broken Stones ay hindi lamang epiko tungkol sa nakaraan. Isa rin itong paanyaya sa mga nabubuhay ngayon: alalahanin, magtanong, at huwag hayaang ang iisang tinig lamang ang magsabi kung sino tayo. Sa pagitan ng mga batong nabasag ng kasaysayan, may liwanag pa ring pumapasok. At sa liwanag na iyon, tayo mismo ang patuloy na sumusulat ng susunod na bahagi ng kuwento.

Sanggunian:

Bautista, Cirilo F. 8-Marcos, 30-Rizal, 31-Rebolusyunaryo. Sunlight on Broken Stones. De La Salle University Press. 1 Jan. 1999